1941. Henri Matisse is 71 jaar oud. Hij ondergaat in Lyon een ernstige buikoperatie, gevolgd door complicaties. Twee maanden lang wordt er voor zijn leven gevreesd. Hij komt verzwakt uit de operatie, niet in staat lang een penseel vast te houden. Hij kan niet langer zijn dagen voor de ezel doorbrengen. Hij moet iets anders uitvinden.
Het is in de zes jaren daarna, en meer in het bijzonder tussen 1947 en 1954, dat Matisse ontwikkelt wat hij de techniek van de papierknipsels noemt. Het principe is eenvoudig. Een assistente (Lydia Delectorskaya, zijn naaste medewerker, of later Paule Martin) brengt gouache in grote vlakken aan op vellen wit papier, plat op de ateliervloer. Matisse, zittend of half liggend, knipt deze vellen dan met een paar horlogemakersscharen. De fragmenten worden aan de muur gespeld, verplaatst, hersamensteld. Als de compositie klopt, plakt de assistente de stukken op een kartonnen ondergrond.
Jazz, het eerste boek
1947. Teriade publiceert "Jazz", een boek met twintig platen ondertekend door Matisse. Alle zijn afkomstig uit papierknipsels: "Icarus", "Het Paard, de Ruiter en de Clown", "De Toboggan", "Pierrot's Funeral". Het formaat is groot (40 bij 60 centimeter), de sjabloondruk respecteert de dikke textuur van de gouache. Matisse vergezelt elke plaat met een handgeschreven tekst, facsimile van zijn handschrift, waarin hij kleur, geheugen en compositie bespreekt.
Het boek wordt vandaag beschouwd als een van de mooiste kunstenaarsboeken van de 20e eeuw. Originele exemplaren (270 genummerd, gesigneerd, gerechtvaardigd) worden op openbare veilingen verhandeld voor ongeveer 80.000 euro. Maar het effect van Jazz gaat verder dan het boek. Het is de eerste keer dat Matisse deze techniek presenteert als een werk op eigen recht, niet als een werkfase.
De kapel van Vence (1948-1951)
In Vence, in het achterland achter Nice, besluiten Dominicaanse zusters een nieuwe kapel te bouwen. Matisse, die zij tijdens zijn herstel hebben verpleegd, stemt ermee in de volledige decoratie te ontwerpen. Hij is 78 jaar oud. Hij zal drie jaar lang werken, de gebrandschilderde ramen, de kazuifels, de keramische wandpanelen en het liturgisch meubilair ontwerpen. De gebrandschilderde ramen zijn ontworpen als papierknipsels: drie kleuren (geel, groen, blauw), eenvoudige vormen, licht dat kleur op de witte muren projecteert.
De kapel wordt in juni 1951 gewijd. Matisse, bedlegerig, woont de plechtigheid niet bij. Hij zal deze opdracht als zijn meesterwerk beschouwen. De kapel bestaat nog steeds, open voor het publiek in Vence, en het zuidelijke licht speelt er elke middag met de gekleurde vlakken.
"Ik geloof dat ik mijn definitieve vorm heb bereikt", schrijft Matisse in 1948. "Scharen kunnen meer gevoeligheid aan de lijn geven dan een potlood of houtskool."
De late werken (1952-1954)
"Blauwe Naakte II" (1952): vrouwelijk silhouet in ultramarijn blauw vlak, spiraalhouding, papierhoogte 117 centimeter. "De Slak" (1953): concentrische compositie van gekleurde vierkanten, op witte achtergrond, bijna 3 bij 3 meter. "De Droefheid van de Koning" (1952): gecodeerd zelfportret, de koning is Matisse zelf, liggend.
Matisse sterft op 3 november 1954, in Nice, op 84-jarige leeftijd. Hij bracht de laatste zeven jaar van zijn leven met het knippen van papier door. Wat hij in die periode uitvond, heeft de grafische vormgeving een eeuw lang verteerd: al het ontwerp van de jaren 1950 en 1960 heeft iets te danken aan Jazz, aan Vence, aan de Blauwe Naakten.
Onze reproducties op 275 g/m² kunstpapier respecteren de originele kleuren zoals bewaard in het Musée Matisse in Nice en het Centre Pompidou in Parijs. De papierdikte telt: Matisse koos altijd voor dikke dragers met een gevoelige textuur, en dat is wat we bij het drukken proberen terug te vinden.
