Dzieciństwo w Matsumoto, w japońskich Alpach, w latach trzydziestych. Yayoi Kusama, urodzona w 1929 roku, opowiada, że gdy miała dziesięć lat, wzór z obrusa zaczął wypełniać cały pokój. Kropki mnożyły się na ścianach, na jej dłoniach, na niebie za oknem. Ten obraz towarzyszył jej przez całe życie. Siedemdziesiąt lat później mieszka nadal w Tokio, w placówce psychiatrycznej wybranej z własnej woli w 1977 roku, i maluje kropki każdego dnia.

Taka konsekwencja jest rzadkością w sztuce współczesnej. Większość artystów przechodzi przez różne okresy, porzuca jeden motyw na rzecz innego. Kusama trwała przy kropce i nieskończonej siatce przez siedem dekad, jak przy pożytecznej obsesji. Efektem jest wizualny słownik rozpoznawalny od pierwszego rzutu oka, zarówno w sklepie muzealnym w Tokio, jak i na retrospektywie w Tate Modern w Londynie w 2012 roku.

Nowy Jork, 1958-1973

Przybyła do Seattle w 1957 roku, a rok później do Nowego Jorku, z walizką rysunków i minimalną znajomością angielskiego. Rodzice chcieli wydać ją za dziedzica zakładów tekstylnych w Matsumoto. Odmówiła. W Nowym Jorku mieszkała w zimnych ateliers, malowała nocami i w 1959 roku wystawiła pierwsze Infinity Nets w galerii Brata: płótna całkowicie pokryte małymi białymi łukami na czarnym tle. Donald Judd, wówczas krytyk sztuki, kupił jedno z tych płócien za 200 dolarów.

W latach sześćdziesiątych Kusama organizowała happeningi, malowała pokoje, konie i chętnych modeli we wszelkie możliwe wzory kropkowe. Fotografowała wszystko. Żyła w bezpośredniej rywalizacji z Andym Warholem, któremu przez wiele lat zarzucała kopiowanie jej idei seryjnego powtórzenia. Gdy wróciła do Tokio w 1973 roku, chora i wyczerpana, świat sztuki amerykańskiej zapomniał jej imię. Dopiero wystawa w Centre Pompidou w 1985 roku i retrospektywa na Biennale Weneckim w 1993 roku przywróciły ją na pierwszy plan.

Dynia, absolutna sygnatura

Dynia pojawia się w jej twórczości już od dzieciństwa. Rodzina prowadziła szkółkę ogrodniczą. Pierwsze dynie narysowała w wieku siedemnastu lat. Motyw stał się częsty w latach osiemdziesiątych, a eksplodował w latach dwutysięcznych wraz z monumentalnymi rzeźbami na wyspie sztuki Naoshima, na Morzu Wewnętrznym Japonii. Żółta dynia z czarnymi kropkami z Naoshimy, ustawiona twarzą do morza od 1994 roku, jest dziś prawdopodobnie najczęściej fotografowanym obrazem współczesnej sztuki japońskiej.

Dlaczego dynia? Kusama wyjaśniała: okrągła forma, ciepły kolor, nieporadność tematu ją poruszają. Banalny owoc, na który nikt nie zwraca uwagi, zamieniony w pomnik. Motyw sprawdza się też jako plakat. Kompozycje, w których dynia zajmuje środek jednolitego tła, żółty na fioletowym, żółty na czerwonym, żółty na czarnym, najlepiej nadają się do reprodukcji. Nasz plakat, żółta dynia na fioletowym tle, jest interpretacją w tym duchu, nie oryginalnym dziełem artystki, lecz ilustracją czerpiącą z tego słownika.

"Chciałabym stać się kwiatem przy drodze" - pisała Kusama w 1968 roku. "Kwiatem, którego nikt nie zauważa, ale który trwa."

Życie z Kusamą na ścianie

Motyw kropkowy w pomieszczeniu wymaga przestrzeni. Plakat pokryty kropkami lub nieskończona siatka nie komponują się dobrze z innymi wzorami. Reguła, która działa: jedna ściana, jedno tło, jeden duży format. Reszta pomieszczenia powinna się wyciszyć. Jednolita sofa, neutralne ściany, prosta lampa. Kropki same wykonują całą pracę.

Format ma znaczenie. Poniżej 50 na 70 centymetrów motyw traci hipnotyczną siłę i staje się bibelotem. W formacie 70 na 100 centymetrów, zwłaszcza w pomieszczeniu, gdzie jest sam, przechodzi w inny wymiar. Rama: czarny mat, by zdyscyplinować kompozycję, albo jasne drewno, by pozwolić jej oddychać. Unikaj złotych ram, które kłócą się z kolorem kropek.

Trzy prace, które warto znać

  • "Infinity Nets" (od 1959): białe siatki na czarnym tle lub odwrotnie, które maluje do dziś w formatach do trzech metrów.
  • "Pumpkin" z Naoshimy (1994): dynia z włókna szklanego ustawiona twarzą do Morza Wewnętrznego Japonii na molo.
  • "Eyes" (1998): kompozycja z powielanymi motywami oczu, nawiązująca do japońskiego surrealizmu powojennego. Nasza reprodukcja tej planszy łączy całą gramatykę artystki.

W Montmartre Poster kolekcja japonisme skupia kropki, siatki, drzeworyty ukiyo-e i wyobraźnię wizualną krążącą od trzech wieków między Edo a Tokio. Zobacz kolekcję japonisme, by przejrzeć całość, drukowaną na papierze fine-art 275 g/m².